۱۳۹۱ فروردین ۱۵, سه‌شنبه

چگونه «راهیان نور» موفق شد؟


مقدمه
با دلایل متعدد کمّی و کیفی می‌توان ادعا کرد که دو برنامه‌ی فرهنگی «راهیان نور» و «اعتکاف» از برنامه‌های موفق فرهنگی سه دهه‌ی پس از پیروزی انقلاب بوده‌اند. به جاست که این پرسش مطرح شود که دلایل اجتماعی احتمالی موفقیت چشمگیر این دو برنامه‌ی فرهنگی (در مقابل عدم موفقیت برنامه‌های فراوان فرهنگی دیگر علیرغم صرف بودجه‌های کلان) چه بوده‌است؟

الف. دلایل اجمالی موفق[1] دانستن برنامه «راهیان نور»
به لحاظ کمّی آمارها از فراگیرتر شدن این برنامه‌ی فرهنگی و افزایش جدی آمار شرکت‌کنندگان در آن طی سال‌های متوالی پس از جنگ حکایت دارند. همچنین در سال‌های اخیر ظاهراً تعداد شرکت‌کنندگان در برنامه نیز وضعیتی صعودی داشته است.
رییس سازمان گردشگری و اردویی بسیج از افزایش تعداد شرکت‌کنندگان در این برنامه در سال 1390 به بیش از دو میلیون نفر خبر داده‌است[2] (روزنامه‌ی جام‌جم، 15 فروردین 1390). در سال 1391 تنها در یادمان‌های شلمچه و    اروند به طور روزانه 50 هزار و 30 هزار نفر بازدید‌کننده وجود داشته‌است. در سال 1391، در یک مورد فقط یک میلیون نفر دانش‌آموز به بازدید مناطق جنگی اعزام شده‌اند.
به لحاظ برخی متغیرهای کیفی‌تر نظیر پراکندگی جغرافیایی شرکت‌کنندگان نیز عملکرد مثبتی برای این برنامه ثبت شده‌است؛  به این معنا که تقریباً از تمامی استان‌ها، شهرستان‌ها و بسیاری بخش‌ها و روستاهای کشور، اصناف مختلف و اقشار گوناگون جامعه شرکت‌کنندگانی در این برنامه وجود دارد.

شاخص کیفی دیگر این‌که شرکت کنندگان در سال‌های اخیر حتی بخش (هر چند اندک) از هزینه‌های برنامه را خود متقبل می‌شوند و سهمی از هزینه‌های برنامه را خود تقبل می‌کنند. به عنوان مثال در سال 1391، در طرح شرکت با خودروی شخصی در اردوی راهیان نور، هر نفر به ازاء هر روز حدود 6000 هزار تومان و در طرح کاروانی اندکی کمتر از این مبلغ باید پرداخت می‌کرده است. این در حالی است که در بسیاری برنامه‌های فرهنگی دیگر، نه تنها هزینه‌ای از طرف شرکت‌کنندگان پرداخت نمی‌شود که هزینه‌های فراوانی نیز برای جذب مخاطبان به انحاء مختلف از سوی نهادهای متولی فرهنگی صورت می‌گیرد اما باز مخاطبی در این سطح را به خود جلب نمی‌نماید.
با این دلایل می‌توان ادعا کرد که برنامه‌ی «راهیان نور» از موفق‌ترین برنامه‌های فرهنگی سی‌سال اخیر حاکمیت بوده‌است.



ب. برخی دلایل احتمالیِ اجتماعیِ موفقیتِ طرح «راهیان نور»
1. برقرار شدن ارتباط مؤثر با چند نهاد مهم اجتماعی:

1-1-  خانوادگی بودن برنامه (ارتباط با نهاد خانواده)
علیرغم تمامی تحولات دهه‌های اخیر جامعه‌ی ایران، سلول اصلی و بنیادی جامعه‌ی ایرانی همچنان «خانواده» است. خانواده در جامعه‌ی ایرانی نهادی است که افراد بیشترین میزان روابط اجتماعی خود را با آن برقرار می‌کنند، در فرآیند رابطه با آن احساس مثبت دریافت می‌کنند، به آن وفاداری شدید نشان می‌دهند و بسیاری از فعالیت‌های اجتماعی دیگر خود را در نسبت با آن تنظیم می‌کنند.
طبیعتاً هر نهاد اجتماعی دیگری که بخواهد موفقیت خود را در جامعه‌ی ایرانی تضمین نماید، باید سعی کند رابطه‌ی مثبت و مؤثری با این نهاد محوری برقرار نماید. حتی نهاد بسیار قدرتمندی چون نهاد آموزشی (مدارس) هم با نیازمند داشتن چنین نوع رابطه‌ای با نهاد خانواده هستند و براساس همین ضرورت نهاد واسطی چون انجمن اولیاء و مریبان متولد شده‌است.
برنامه‌ی راهیان نور  به صورت برنامه‌ریزی شده یا غیربرنامه‌ریزی شده- توانست ارتباط مؤثری با نهاد خانواده برقرار کند؛ به این معنا که از شکل ابتدایی اردوهای بازدید از مناطق جنگی که غالباً شکلی انفرادی، مجردی و غیرخانوادگی داشتند به فرم اردویی دسته‌جمعی و خانوادگی تغییر وضعیت داد. شکل غالب فعلی این برنامه، به صورت ترکیبی از خانواده‌هایی است که به صورت دست جمعی به سفر می‌روند. همچنین جدیداً شکلی بسیار خانوادگی‌تر از اردوی راهیان نور طراحی شده که در آن «خانواده»ها با خودروهای شخصی خود به بازدید مناطق جنگی می‌روند و از امکانات فرهنگی، راهنمایی، اسکان و تغذیه‌ی فراهم شده توسط نهادهای حکومتی مربوطه (سپاه پاسداران، ارتش، نیروی مقاومت بسیج و ...) استفاده می‌کنند.
نفس همین «خانوادگی‌ شدن» این برنامه و ارتباط مثبت و مؤثر آن با نهاد خانواده احتمالاً بخشی از موفقیت به دست آمده‌ی آن را تبیین می‌کند.

1-2- ارتباط با نهاد آموزش (مدرسه)
این برنامه‌ی فرهنگی تلاش کرده‌است تا ارتباط مؤثری با نهاد مهم اجتماعی دیگر، یعنی نهاد آموزشی (مدرسه) برقرار کند. همان‌گونه که دیدیم حدود یک میلیون نفر دانش‌آموز در سال 1390 به بازدید مناطق جنگی اعزام شده‌اند.
از طرفی، سرتیپ شاهوارپور فرمانده‌ی سپاه ولیعصر اعلام می‌کند که در تعاملی میان آموزش و پرورش، درس آمادگی دفاعی دانش‌آموزان به صورت عملی در یادمان‌های موجود در اردوی راهیان نور آموزش داده می‌شود.

1-3-  ارتباط با گروه دوستی (گروه همالان)[3]
بسیاری از کاروان‌های راهیان نور، به صورت گروه‌های متشکل از همسالان و گروه‌های دوستی هم سن و سال جوان و نوجوان به تفکیک جنس تشکیل شده‌است که همراه با هم به سفر می‌روند.
از آن‌جا که به خصوص در سنین جوانی و نوجوانی، گروه همالان به عنوان یکی از گروه‌های بنیادی اجتماعی، یکی از اثرگذارترین و در عین حال جذاب‌ترین گروه‌های اجتماعی موجود در شبکه‌ی اجتماعی افراد است. تأثیر این گروه اجتماعی تا آنجاست که گاهی حتی اثرگذاری و جذابیت آن در دوره‌هایی از زندگی بخشی از افراد جامعه در مقایسه با نهادهای ریشه‌دار اجتماعی چون خانواده و مدرسه بیشتر می‌شود.
«راهیان نور» - خواسته یا ناخواسته- با پیوند برقرار کردن میان جذابیت و نفوذ این گروه بنیادین و برگزاری برنامه‌ی فرهنگی خود، به سطح بالاتری از موفقیت دست یافته‌است.

2- اصالت، آشنایی و جذابیت فرم برنامه
غالباً فرم‌های آشنا در فعالیت‌های جمعی بیشتر از فرم‌های جدید یا نامأنوس مشارکت‌برانگیز هستند. به عنوان مثال برانگیختن مشارکت ساکنان یک محله برای جشن نیمه‌ی شعبان یا عاشورا بسیار راحت‌تر و موفقیت‌آمیزتر از برانگیختن مشارکت همین افراد برای روز نهال‌کاری یا روز جهانی مبارزه علیه بیماری ایدز است!
«سفر» از دیرباز یکی از آشناترین و مأنوس‌ترین تفریحات جامعه‌ی ایرانی بوده‌است. دایره‌ی انواع این سفرها شامل سفرهای زیارتی تا سیاحتی یا خانوادگی، تجاری یا درمانی بوده‌است.
در دوران جدید نیز این فرم آشنای فرهنگی، شدت و گستردگی بیشتری یافته‌است. بهبود نسبی وضعیت اقتصادی، افزایش دسترسی به وسایل حمل و نقل عمومی و شخصی و نیز افزایش اطلاعات عمومی از نقاط دیدنی کشور و جهان از عواملی بودند که عمومیت بیشتری به این فرم آشنا بخشیده‌اند.
مبنای فرمی و شکلی اصلی برنامه‌ی فرهنگی راهیان نور نیز «سفر» است؛ در واقع می‌توان گفت که «راهیان نور» گونه‌ای سفر دست‌جمعی خانوادگی است.
می‌توان گفت که یکی از دلایل موفیقت چشمگیر برنامه‌ی راهیان نور نیز همین «مسافرتی» بودن نوع برنامه بوده‌است که برای ذائقه‌ی ایرانی- به خصوص گروه هدف اصلی این برنامه یعنی اقشار متوسط به پایین اقتصادی- آشنا، مطلوب و مأنوس به شمار می‌رفته‌است.







3- گروه هدف: بدنه‌ی اجتماعی دارای پایگاه متوسط به پایین
آمارهای ملی و به خصوص بین‌المللی از بالا بودن ضریب جینی در جامعه‌ی ایران حکایت دارند. این به آن معناست که نابرابری اقتصادی در جامعه‌ی ایران و به خصوص در سال‌های پس از جنگ یکی از بالاترین ضرایب نابرابری اقتصادی در میان کشورهای جهان بوده‌است (نگ. رفیع‌پور: توسعه و تضاد). جامعه‌ای که دارای ضریب نابرابری اقصادی بالایی باشد به لحاظ شماتیک وضعیت درآمدی پیازی شکلی پیدا می‌کند؛ به این معنا که تعداد بسیار کمی از افراد جامعه در قسمت بالای هرم درآمدی با وضعیت درآمدی بسیار مطلوب و تعداد بسیار زیادی از افراد جامعه با درآمد نامطلوب در قسمت قاعده‌ی هرم قرار می‌گیرند. با این وصف جامعه‌ی ایران به دلیل نابرابری شدید اقتصادی، تعداد بسیار زیادی خانواده‌های دارای وضعیت اقتصادی نامطلوب دارد.
مشخص است که خانواده‌های دارای وضعیت مطلوب اقتصادی به دلیل بهره‌مندی از امکانات فراوان مالی و رفاهی، هیچ‌گونه مشکلی برای انجام سفرهای تفریحی، زیارتی، درمانی و غیره ندارند. اما در نقطه‌ی مقابل، اکثریت جامعه یعنی خانواده‌های در وضعیت نامطلوب اقتصادی، فاقد توانایی انجام سفرهای برون شهری از انواع مختلف هستند.
برنامه‌ی راهیان نور، با برخورداری از امکانات فراهم شده و پشتوانه‌ی حمایتی قوی دولتی و حکومتی، زمینه‌ی انجام چنین سفرهایی را برای این دسته از خانواده‌ها فراهم می‌آورد؛ چرا که در این سفرها با صرف یک هزینه‌ی بسیار حداقلی کمتر از 6 هزار تومان برای هر نفر/ روز- می‌توان به مدت چند روز همراه با خانواده به دور دست‌ترین مناطق جنوبی و غربی کشور سفر کرد و از امکانات حداقلی و نسبتاً مناسبی چون جای خواب، تغذیه‌ی مناسب و وسیله‌ی حمل و نقل بهره‌مند بود.
از آن‌جا که درصد این دسته از خانواده‌ها در جامعه‌ی ایرانی بسیار چشمگیر است، در واقع مخاطبان بالقوه‌ی این برنامه از نسبتی میلیونی برخوردار هستند که این مسأله خود به موفقیت این برنامه در جذب مخاطب می‌انجامد.

4- برگزار شدن برنامه در عید نوروز
زمان برگزاری این برنامه (یعنی از اواخر اسفند تا اواسط فروردین) که مصادف با تعطیلات سنتی و جاافتاده‌ی نوروز است خود به موفقیت این طرح افزوده‌است. در سال‌های پیش از اجرای این طرح نیز با توجه به شرایط آب و هوایی مساعد مناطق جنوبی و غربی کشور به این مناطق سفر می‌کرده‌اند. این طرح با ایجاد سنخیت و بهره‌گیری از چنین سنت جاافتاده و عرف اجتماعی، در واقع بخشی از موفقیت خود را از این همراهی و ایجاد سنخیت کسب کرده‌است.

5- دینی بودن تم برنامه
غالب قریب به اتفاق پژوهش‌های جامعه‌شناختی نشان از دیندار بودن قاطبه‌ی جامعه‌ی ایرانی دارد. «راهیان نور» نیز با بهره‌گیری از تم دینی با ذائقه‌ی کلی دیندار جامعه‌ی ایرانی هماهنگی و سنخیتداشته و یا لااقل با آن تعارضی ندارد. این تأکید بر دینی بودن این برنامه تا بدانجاست که حتی به شرکت‌کنندگان این برنامه عنوان کاملاً دینی «زائر» اطلاق می‌شود.
از طرف دیگر، نفس تِمِ دینی این برنامه، میزانی از اطمینان از سالم بودن فضای اخلاقی آن را برای خانواده‌ها و شرکت‌کنندگان تضمین می‌کند. شاید بر همین اساس است که اقشار دیندار ایرانی اجازه‌ی شرکت خانواده‌ها، دختران و پسران و اعضاء خانواده‌ی خود را حتی به صورت انفرادی در این برنامه می‌دهند.

6- متناسب، منعطف و چندالگویی کردن برنامه با ذائقه ی اقشار مختلف
یکی دیگر از نقاط قوت اجتماعی این برنامه، متناسب کردن آن با ذائقه‌ی اقشار مختلفی از جامعه است؛ به این معنا که در طول سال‌های اخیر، این برنامه از حالت یک الگویی اردوی مبتنی بر قشر خاص و با شرکت به صورت انفرادی، به برنامه‌ای چند الگویی و متنوع براساس ذائقه‌ی متنوع مخاطبانش تغییر شکل داده است.
به عنوان مثال، ایجاد الگوی شرکت خانوادگی در برنامه، ایجاد الگوی شرکت در برنامه با کاروانی از اتوموبیل‌های شخصی (و نه اتوبوس)، ایجاد الگوهای دانشجویی، طلبه‌گی، دانش‌آموزی، کارگری، هنرمندان و امثال آن همه‌گی نشان از ایجاد همین تنوع و توجه به ذائقه‌ی مخاطب دارد.

7- تنوع بخشیدن سالانه به برنامه
نقطه‌ی قوت دیگر برنامه، ایجاد تغییرات خلاقانه در اجرای برنامه با گذشت هر سال از اجرای آن بوده‌است. به این معنا که هر ساله متولیان اجرای برنامه تلاش کرده‌اند اجرای برنامه تا حدی نسبت به سال گذشته تغییر کند: طرح ایجاد راهیان نور دریایی با کشتی و قایق در مناطق دریایی و آبی جنوب، ایجاد امکان شرکت با خودروی شخصی، اضافه شدن مناطق غربی به مناطق جنوبی مورد بازدید و در آخرین تغییرات، حتی بیان طرح اضافه کردن بازدید از مناطق شرقی که در آن‌ها شهدایی در مقابله با قاچاقچیان مواد مخدر حضور داشته‌اند همه و همه نمونه‌هایی از ایجاد چنین تغییرات سالانه‌ای بوده‌است.

8- تداوم
حفظ پیوستگی و تداوم در سال‌های نسبتاً طولانی اجرای این برنامه، از دیگر نقاط قوت آن بوده‌است. این تداوم در دو حوزه به چشم می‌خورد: نخست تداوم ارتباط با مخاطب برنامه و دوم ادامه یافتن کلیت برنامه در طول سال‌های اخیر.

8-1- تداوم ارتباط با مخاطب
یکی از نقاط قوت یک برنامه‌ی فرهنگی، افزایش زمان تعامل و ارتباط با مخاطب است که به تأثیرگذاری هر چه بیشتر آن خواهد انجامید. «راهیان نور» تلاش کرده است تا با پایان یافتن برنامه‌ی چند روزه‌ی اردو، ارتباط با مخاطبین خود را از دست ندهد و حتی‌الامکان و از راه‌های مختلف این ارتباط را حفظ نماید؛ در این مسیر، برگزاری مسابقات خاطره‌نویسی از اردو، نمایشگاه عکس از آثار شرکت‌کنندگان در برنامه، مسابقه‌ی وبلاگ‌نویسی با موضوع راهیان نور، جشنواره‌ی داستان‌نویسی و امثال آن همه و همه از مواردی بودند که مورد استفاده قرار گرفته‌اند تا زمان تعامل میان مخاطبین راهیان نور و متولیانش را به حداکثر برسانند.

8-2- تداوم کلیت برنامه در طول زمان:
فعالیت‌های فرهنگی در ایران غالباً دفعی و مقطعی هستند. به این معنا که در یک مقطع اتفاق می‌افتند و سپس دچار افت می‌شوند یا از بین می‌روند. در این میان به دلیل کوتاه بودن طول زمان مدیریتی در حوزه‌های مختلف و تعویض مدیریتی «اتوبوسی» و نیز وابسته به نظر شخص مدیران بودن برنامه‌ها و مبتنی نبودن بر عقل و تصمیم جمعی، همه و همه در این مقطعی بودن برنامه‌های فرهنگی تأثیر می‌گذارند و به آن دامن می‌زنند.
برنامه‌های فرهنگی مانند جشنواره‌های فجر یا «راهیان نور» که به هر دلیل توانسته‌اند مدت زمان عمر و فعالیت خود را افزایش دهند، تا حدی از سطح یک «واقعه» یا «رویداد» فرهنگی، به یک «سنت» فرهنگی (گرچه به پشتوانه‌ی خرده نظام سیاسی) تبدیل شده‌اند. این تبدیل شدن به یک سنت، بر اثرگذاری و موفقیت این برنامه‌ها افزوده و شناسنامه و هویت خاص فرهنگی به آنها اعطا کرده‌است.



9-سازماندهی چندنهادی و مدیریت متمرکز
راهیان نور یک پروژه‌ی فرهنگی تک‌نهادی نیست بلکه محصول یک «کار تیمی» پیچیده، تقسیم وظایف و همکاری میان سازمانی در بالاترین سطوح است. سازمان‌ها و نهادهای مختلفی از حوزه، شهرداری‌ها، سپاه، سازمان تبلیغات اسلامی گرفته تا ارتش، آموزش و پرورش، استانداری‌ها، مجلس، کتابخانه‌ها، شرکت‌های دولتی (اتوبوسرانی، ذوب‌آهن، ...)، دانشگاه‌ها، دفتر نمایندگی رهبری در دانشگاه‌ها و بسیاری سازمان‌ها و نهادهای دیگر در اجرای آن سهم دارند و با یکدیگر همکاری می‌کنند.
این همکاری چندگانه، توسط یک مرکز فرماندهی که «ستاد مرکزی راهیان نور» است و خود جزئی از بنیاد حفظ آثار و ارزش‌های دفاع مقدس به شمار می‌رود مدیریت و هدایت می‌گردد.
نفس این تیمی بودن فعالیت و کار گروهی در کنار مدیریت متمرکز و با تجربه برای رسیدن به یک هدف غایی واحد از نقاط قوت فعالیت این برنامه بوده‌است.




منابع:

سایت رسمی راهیان نور، به نشانی:
Rahiannoor.ir
سایت اینترنتی کوله‌بار، به نشانی:
Koolebar.ir
روزنامه‌ی جام‌جم، 12 فروردین 1390: «افزایش زائران راهیان نور»
ویکیپدیای فارسی، صفحه‌ی «راهیان نور»، به نشانی:
راهیان_نورFa.wikipedia.org/wiki/

  

[1] قطعاً منظور از این موفقیت، موفقیت نسبی است. همین برنامه‌ها ضعف‌ها و حتی آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی خاص خود را نیز داشته و دارند که در جای خود باید به این نکات نیز پرداخت.
[2] گرچه باید به صحّت این آمارها با دیده‌ی نقادانه‌ای نگریست. چرا که آماردهنده و ارزیاب در این برنامه ها غالباً در واقع خود یکی از برگزارکنندگان اصلی برنامه بوده است و آمارها غالباً از کانال‌های مستقل تهیه و اعلام نشده‌اند. با این حال و با در نظر گرفتن درصد خطای ناشی از عدم دقت آمار و دستکاری‌های تبلیغاتی احتمالی، باز هم معرف‌های مختلف، نشان از استقبال چشمگیر از این برنامه و نرخ افزایشی مثبت آن دارد.
[3] Peer Group

۴ نظر:

  1. و حمایتهای دولتی را نباید از یاد برد که اهمیت زیادی دارد

    پاسخحذف
    پاسخ‌ها
    1. سلام منصوره خانوم عزیز.
      قطعن همینطوره. اما من اینجا تنها سعی کردم "دلایل اجتماعی" موفقیت این برنامه رو در جذا مخاطبش نشون بدم. وگرنه اونکه قطعن درسته و مؤثر. اما کافی نبوده و نیست.

      سالتون پر از شادی و سلامتی.

      حذف
  2. مرسی. خیلی خوب بود. این از اون واقعیاتی است که ما ازش معمولاً بیخبریم اما به شدت در جریانه

    پاسخحذف
    پاسخ‌ها
    1. مرسی که خوندیش ناخدا. نظرات برام مهمه. سالت اونطور که دوس داری..

      حذف