۱۳۹۰ آذر ۱۸, جمعه

عاشورا؛ از زاویه‌ای دیگر (گزارشی تصویری از عزاداری متفاوت بهبهان)

بگدارید از اینجا شروع کنم که نشسته بودم و این برنامه ی پرگار بی بی سی رو میدیدم؛ بحث راجع به "حافظه‌ی جمعی و تاریخی ایرانیان" بود. توی پانل، یه پسر جوون سی و چند ساله ای بود که صحبتش رو با کلی کلمات قلمبه و سلمبه، اما با یه ادعای ساده شروع کرد: "بگداریم بگم که به نظر من ما در ایران مدتهاست که کنش جمعی نداشتیم". پکیدم! ما در ایران کنش جمعی نداریم؟! نداشتیم؟! و از اون جالب تر این بود که اساتید تاریخی که جلوش هم نشسته بودن هیچ عکس العملی به این گزاره ی به وضوح "گزاف" نشون ندادن! وامصیبتا! پس عاشورا چیه؟! اعیاد شعبانیه چیه؟! سیزده به در و نوروز چیه؟! کجایین حضرات؟! دیگه واسه دیدن اینا نیازی به پژوهش و تحقیق و تفحص علمی هم نیست؛ کافیه در خیابون با چشم باز قدم بزنین! کجایین شما؟!!
ناخودآگاه یه تکیه کلام دکتر رفیع پو
ر به یادم میاد که وقتی یه چیز خیلی پرتی (از دید او) میگفتیم، میگفت: "غریبی.. غریبی باباجان!".. ...

***
رفته بودم سفر بهبهان. شهر خانواده ی مادری‌ام. عزاداری این شهر، مثل خیلی جاهای دیگه‌ی ایران خاص‌ه و مستعد برای تحلیل‌های جامعه‌شناختی‌ه که کمک میکنه شناخت ما از جامعه‌مون به صورت واقعی و بی‌واسطه بیشتر بشه. این‌ها هم تعدادی عکس و فیلم و فرضیه و داده که باشه سوغات سفر من به بهبهان و عاشورای خاص‌اش..

نمایی از شافضل

مراسم در حرم یکی از امام‌زادگان به نام امام‌زاده فضل (یا اونطور که خود اهالی مینامندش: "شافضل") برگزار میشد. واحد تحلیل غالباً محلات هستند و محله به محله و با یک زمانبندی دقیق وارد محوطه و صحن امام‌زاده می‌شدند و متناسب با تعداد سینه زنان، زمان برای سینه زنی
به آنان اختصاص پیدا می‌کرد. محلات کوچکتر با جمعیت کمتر حدود سی نفر تا چهل نفره حدود 10 دقیقه و محلات بزرگتر مانند همین محله ی شافضل حدود نیمساعت یا بیشتر. زمانبندی این مراسم و زمان اختصاص یافته به هر محله به صورت دقیق و با دخالت و نظارت فرمانداری و نیروی انتظامی از قبل مشخص میشود و به دقت هم در طول مراسم کنترل میشود تا مشکل و تعارضی میان دسته‌ها پیش نیاید. ترتیب ورود این محلات به صحن امامزاده به صورت سنتی مشخص است و تقریباً ثابت باقیمانده است.


سکوی مداحان و نوحه خوانان

تیپ های جوان مدرن و با پوشش و آرایش به روز در داخل سینه زنان
بدون شرح...

میان محلات رقابت خیلی جدی و سنتی در متغیرهایی مثل خوب سینه زدن، تعداد سینه زن، هماهنگی در اجرای ریتم‌های سینه زنی و مانند آن وجود دارد. به طوری که پس از حضور دسته و سینه زنی هر محله و خروج از صحن امامزاده، تقریباً بسیاری از سینه‌زنان درباره‌ی تعداد سینه‌زنان محلشان، خراب کردن یا درست زدن و حفظ ریتم سینه زنی و امثال آن صحبت میکنند. این رقابت میان محلات قدیمی‌تر و جاافتاده تر و بزرگتر حالتی جدی‌تر و تاریخی دارد. این رقابت خودش را حتی در جملات مداحان هر محله نشان میدهد که پشت بلندگو از عباراتی مانند: "ماشالله محله ی شافضل"، "ماشالله کارسرا"، "محله ی شافضل چه ها میکند/شور حسین است چه ها میکند" و مانند آن استفاده میکنند که به تشجیع و شورآفرینی میان سینه زنان آن محل منجر میشود.

حضار:
حضار را میتوان به دو دسته ی کلی "تماشاگران" و "سینه زنان" تقسیم کرد. تماشاگران را نیز خود میتوان به دوسته ی سینه زنان سایر محلات که عزاداری شان را انجام داده اند و تماشاگران کامل تقسیم کرد. تماشاگران کامل تماشاگرانی هستند که فقط برای تماشا به امامزاده می‌آیند و در حاشیه ی صحن مینشینند و یا ایستاده مراسم را دنبال میکنند. تعداد تماشاگران به حدی است که تقریباً جا برای ایستادن در مواقع سینه زنی محلات بزرگ وجود ندارد.
تماشاگران همه مرد هستند. هیچ زنی حق حضور در مراسم را ندارد و زنان تنها در جلوی در امامزاده و جایی که هیچ دیدی به مراسمن ندارد جمع میشوند و تنها به صدای مراسم گوش میدهند. سال گدشته برای زنان بیرون امازاده با استفاده از ویدووپرژوکتور مراسم به صورت زنده پخش میشد اما امسال چنین چیزی وجود نداشت. سالها قبل زنان میتوانستند روی سقف امام زاده ایستاده و مراسم را تماشا کنند که این مسأله در حال حاضر وجود ندارد. به طور کلی میتوان مراسم عاشورا در بهبهان را یک مراسم مردانه تلقی کرد.
نقش تماشاگران چنان در مراسم به رسمیت شناخته شده که مانند یک استادیوم کوچک سکوهایی برای نسشتن تماشاگران دور صحن طراحی شده که در این روز مملو از جمعیت است.
تماشاگران از وسایلی مانند موبایل یا دوربین برای تصویربرداری و فیلمبرداری مراسم استفاده میکنند. حتی تعدادی از عزاداران را دیدم که دوربین خود را به دوستان تماشاگرشان میدادند تا از آنها در حین عزاداری فیلمبرداری کنند یا عکس بگیرند. تعداد دوربین ها و موبایل ها بسیار چشمگیر بود.
بافت غالب حضار (اعم از سینه زنان و تماشاگران) را جوانان و نوجوانان تشکیل میدادند. به تخمین غیردقیق من سن بیش از 70 درصد حضار بین بیست تا سی سال بود.

نقش‌ها:
"مداح" یا "نوحه‌خوون" نقش او بسیار مهم است. هر محله دارای "نوحه خون" خاص خود می‌باشد که قبل از ورود دسته ی محله پشت میکروفن قرار میگیرد و با دادن فرمان او و با ریتمی خاص دسته به صورت پرشور و سینه زن وارد صحن امامزاده میشود. مقام و رتبه ی نوحه خوان ها گاهی به حدی میرسد که مانند یک شخصیت کاریزماتیک عمل میکند و حتی تعدادی از نوحه خوانان (مانند گله دار زاده یا حقپرست) جزو هویت آن محل به شمار میروند و پس از مرگشان هم پوسترها و عکسهایشان به داخل مراسم عزاداری آورده میشود. حتی نوحه خوان این مراسم در عاشورای امسال با نقل خوابی از یکی از مداحان فوت شده به نقل از یکی از اهالی محل، شور سینه زنان را بیشتر کرد. وی علاوه بر کلام، با حرکات دست خود ریتم سینه زنان را کنترل میکند. محلات بزرگ تا سه نوحه خوان را هم زمان وارد مجلس میکنند که به ترتیب و بر حسب توانایی شان در دستگاه و شعری خاص شروع به خواندن اشعار میکنند. فرآیند تبدیل به نوحه خوان اصلی و سپس کارزماتیک یک محل در بهبهان شدن بسیار فرآیند جالب و قابل بررسی جامعه شناختی است. اگر نوحه خوانی از سوی افراد محله به رسمیت شناخته نشود مخالفتشان را با وی با عدم پاسخهای بلند یا حتی "هو" یا سکوت نشان میدهند و خود به خود وی حدف میشود. نوحه خوانان سنی بین حدود 25 تا 60 سال داشتند.

"حلقه ی مرکزی" به جای نقش "میاندار" در سینه زنی نوع تهرانی و مرکزنشین، در سینه زنی ببهانی که مبتنی بر حلقه های متعدد غیرمتحدالمرکز (بر خلاف مدل بوشهری) افراد (حدود 5 یا 7 نفره) است که -معمولاً دوست یا همسایه می‌باشند- یک حلقه ی مرکزی که معمولاً تعداد بیشتری دارد و نزدیکتر به تریبون نوحه خوان است معمولاً ریتم را کنترل میکند و شور دادن یا آرام کردن کل سینه زنان را به صورتی نامحسوس بر عهده دارد. افراد این حلقه سن بیشتری داشتند و به صورت اولین دسته از محله وارد صحن شدند.

"نوجوانان و کودکان پسر" نقش نوجوان و کودکان پسر در مراسم جالب توجه است. آنها پرچم ها را قبل از ورود به صحن با خود به داخل امامزاده میاورند و تا ورود دسته این پرچم ها را تکان میدهند. در هنگام ورود دسته و پس از آن هم در مرکز دسته های کوچک دایره ای شکل قرار میگیرند.
نقش نوجوانان و کودکان در مراسم

تفاوتها با سینه زنی مدل تهرانی یا مرکزنشین:
- شور بسیار بیشتر در هنگام سینه زنی که قابل مقایسه با مدل تهرانی نیست.
- هماهنگی و کنش جمعی سینه زنان در هنگام سینه زنی بسیار بیشتر از نوع تهرانی است که صحنه های بسیار جالبی را تولید میکند.
- نبود نقش "میان‌دار" خاص بر خلاف سینه زنی مدل تهرانی که میاندار در آن نقش بسیار اساسی دارد.
- نقش فعالان ی بیشتر و پررنگ تر عموم سینه زنان در شور دادن به سینه زنی با تولید صداهایی چون"هوممم" یا "حسین" و در تکرار اشعار و خواندن ترانه ها به صورت تعاملی با نوحه خوان.
- نقش بسیار پررنگ تر در پدیرش و اقبال یا عدم پدیرش نوحه خوان محل.
- مردانه بودن کامل مراسم و عدم وجود بخش سینه زنی برای خانم ها.
- گریه محور نبودن مراسم: تقریباً بیش از نود درصد افراد سینه زن در طول مراسم گریه نمیکردند و تعدادی از آنان حتی با لبخند و گاهی خنده به سینه زنی میپرداختند. مراسم بیشتر از گریه مبتنی بر "شور" است.
- نقش کمرنگ روحانی، واعظ یا سخنران. هیچ نوع سخنرانی قبل از مراسم یا حین آن صورت نمیگرفت.
- روشن بودن چراغ ها: چراغ های صحن بر خلاف مدل تهرانی سینه زنی مانند پرژوکتور یک ورزشگاه در طول مراسم سینه زنی روشن و حتی در هنگام ورود اولین دسته ها پرنور تر میشد.
- خواندن نوحه ها و اشعار محلی (گرچه متأسفانه به مرور زمان نسبت اشعار سنتی و بومی به اشعار فارسی در حال کاهش است).
- تعدد قابل توجه شیوه های سینه زنی با اسامی خاص و شناسنامه ی مشخص: بر خلاف سینه زنی نوع تهرانی که معمولاً دارای یک یا دو نوع سینه زدن می باشد، سینه زنی بهبهانی داری انواع کاملاً متفاوت و داری شناسنامه ای است که گاهی حتی مشخص است که برخی محلات در برخی انواع سینه زنی دارای تبحر و مهارت بیشتری هستند تا نوع دیگر. از این میان میتوان به انواعی چون: "سه سنگ"، "یه دست"، "دو دست"، "قد گرفتن"، "چار به چار" و ... اشاره کرد که زدن آن ها احتیاج به مهارت و تمرین بسیار زیادی دارد تا بتوان این ریتم ها را آموخت و اجرا کرد. حتی برخی از سینه زنان اشاره میکردند که تنها وقتی میتوان این سینه زنی ها را خوب فراگرفت که از "کودکی" آنها را تمرین نموده باشد.

نکات پراکنده:
- جز چند بنر و پوستر محدود مربوط به مقامات سیاسی و حکومتی، در اشعار و نوحه ها چیزی از مفاهیم سیاسی حتی به صورت دعا مطرح نمیشد.
- برخی از جوانان اعتقاد داشتند که جوانان معمولاً با مواردی چون دانشگاه رفتن یا زندگی در شهرهای بزرگ از سینه زنی در این مراسم خودداری میکنند و تنها به صورت تماشاگر در مراسم شرکت میکنند.
- مراسم به حدی پر شور و خاص است که معمولاً اهالی بهبهان حتی در صورت مهاجرت به شهرهای دیگر در روز عاشورا برای شرکت در مراسم به بهبهان بازمیگردند.

سکوی خاص تماشاگران مراسم

سکوی خاص تماشاگران مراسم

فراوانی موبایل و دوربین در مراسم: سینه زنی به مثابه یک نمایش؟

عکس مداحان فوت شده در دست سینه زنان

پوستر بزرگ عکس مداحان کاریزماتیک محل



***
ما از آموزگارمان آموخته ایم که روشنفکر و جامعه‌شناس باید تریبون مردم بی‌تریبونش باشد و صدای مردم بی صدای جامعه‌اش.. چقدر به این وظیفه عمل کردیم؟

۱ نظر:

  1. عالی بود مهدی جان...عالی...آموختم بسیار ازت مثل همیشه

    پاسخحذف